ADIM ADIM TARİHİ YARIMADA: NURUOSMANİYE

TAYFUN NASUHBEYOĞLU

18 Eylül 2022 PazarNURUOSMANİYETAYFUN NASUHBEYOĞLU

Sona yaklaştık bir iki hafta kaldı dedikçe, uzuyor. Gezmek, görmek, hissetmek, bilgilenmek, ve de yazmak. Adım adım, her sokağa girmeye gayret ederek. Bugün Nuruosmaniye’den başlayarak Eminönü’ne kadar toparlamayı düşünmüştüm. Ancak yine olmadı, her adım, tarih olan bir bölgedeyiz. Pazar günü olmasa zaten fotoğraf çekmemiz mümkün değil. Şarjım bitti. Şarj aletini de yanımıza almamıştık. Bugün metro ile Yenikapı’da inerek, Hacı Osman’a aktarma yaptım. Bir durak sonra Veznecilerde inerek Nuruosmaniye’nin alt kısımlarından geziye başladık. Bugün çeşmelerden yana nasibimiz boldu. Nuruosmaniye gibi yeni mimari stilin ilk örneği ve hemen arkasında bulunan 1463 tarihli Mahmudpaşa Cami. Bab-ı Ali binası güzel gözüküyor ve halen tramvay tarafında aslına döndürme çalışmaları devam ediyor. Hülasa çok güzel bir gezi oldu.

MAHMUT PAŞA ÇEŞMESİ
-ZENBİLLİ SEYYİD ALİ ÇEŞMESİ
-SURURİ DÂYE HATUN CAMİİ
-RÜSTEM PAŞA MEDRESESİ
-KASIM GÜNANİ CAMİİ
-DÜYUN-U UMUMİYE
(İSTANBUL ERKEK LİSESİ)
Mahmut Paşa Çeşmesi
Yapılış Tarihi: H1244 / M.1828-1829
Kitabesi;
Gâzî şehinşâh-ı cihân kân-ı himem Mahmûd Hân
Hayrâta sarf-ı nakd edip her saʽyin a’lâ eyledi
Ancak rızâullâh için taʽmîr edip bu çeşmeyi
Zemzem misâli suyunı buldurdu icrâ eyledi
Hak o şehi mansûr ide kalbin onun maʽmûr ide
Hem camiʽi hem çeşmeyi maʽmûr [u] zîbâ eyledi
Râsih heman leb-teşne târîhi olup söyledim
Mahmûd Hân bu çeşme-i dil-cûyı ihyâ eyledi
(Kaynak: https://kulturenvanteri.com/ E.T.:16.10.2022) 

Zenbilli Seyyid Ali Çeşmesi
Yapılış Tarihi: H. 1082 / M. 1671-1672
İnşa Kitabesi;
Umde-i âl-i Zenâbîlî Alî
Cânib-i hayrâta kıldı iltifât
Eyledi icrâ ayn-ı Selsebîl
Nûş idenler dediler azb-i Fırât
Hâtif-i gaybî dedi târîhini
Çeşme-i Seyyid Alî aynü’l-hayât
Tamir Kitabesi;
Sâhibü’l-hayrât ve’l-hasenât bânî-i
Sânî Muhammed Necîb Efendi
4 Zilkade 1309

Kaynak: https://kulturenvanteri.com (E.T.: 18.9.2022)

Sururi Daye Hatun Camii Kitabesi

1 Feth kıldım çün ki Bismillâhirrahmânirrahim
Hayr ile itmâm müyesser kıldı ol Hayyü’l-Kadîm

2 Yâ İlâhî kıl müyesser bendegâna ilm amel
Kim kula dâim keremdir kâr-ı Sultân-ı Kerîm

3 Eyle Kurʻân’ı bize yâ Rabbenâ yarın şefîʻ
Çün tıpkıdır fazl ü cûd-ı Hüdâvend-i Rahîm

4 Ona bu devlet değil mi fahr edip dedim târîh
“Şeh Süleyman bin Selîm’in dâyesiyim yâ halîm”
H. 937 / M. 1530-31
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 22.10.2022)

Bayezid Meydanından geçerek Nuruosmaniye’nin alt kısımlarında bulunan Bezciler Sokağa ulaştık. Sokakta biraz ilerledikten sonra sağ tarafımda Mahmud Paşa Duvar Çeşmesine rastlıyoruz. Çeşme Mahmudpaşa Caminin istinad duvarına yaslı yapılmış. İstinad duvarı boyunca dükkanlar yer alıyor. Çeşme, sütunla birbirinden ayrılmış, tamamı mermer, kemerli iki çeşmenin estetik bir özelliği kalmamış gibi. Büyük ihtimal ilk yapıldığı gibi değil. Teknesi yerli yerinde, muslukları bulunmayan her bir çeşmenin üzerinde 2 satır 2 sütunluk kitabesi bulunuyor. İki çeşme arasındaki sütunun üzerinde ise tuğra yer alıyor. Çeşmenin yanından yukarı doğru Mahmutpaşa Cami avlusuna çıkan merdiven bulunuyor. Avlu kapısı kapalı olduğundan içeri giremedik. Çevreyi dolaştıktan sonra camiye diğer kapıdan ulaşacağız birazdan. Mahmut Paşa Çeşmesini fotoğrafladıktan sonra karşısından bulunan Yeşildirekli Bakkal Sokaktan alt kısımlara doğru iniyoruz. Tarakçı Cafer Sokağında değişik bir stille yapılmış, Zenbilli Seyyid Ali Çeşmesine ulaşıyoruz. Çeşmenin yanında, yüksek bir tak kemerli bir girişi olan Çeşmeli Bahçe Pasajı Le Jardin bulunuyor. Çeşmenin 3 satırlık inşa ve 2 satırlık tamir kitabesi bulunuyor. Tamir kitabesinin alt kısmında 4 zilkade 1309 tarihi not düşülmüş. Kitabeler çeşmenin ayna kısmında bulunuyor. Çeşmenin teknesi sağlam ve musluğu bulunmaktadır. En üstte tesbih imamesi, altında midye kabuğu gibi kabartmalı motifler yer alıyor. Yolumuz Sururi Daye Hatun Camii çıkıyor. Caminin avlusu yok denecek kadar küçük. Avlu kapısı kapalı. Avlunun sol tarafında hazire bulunuyor. Caminin giriş kapısının üzerinde 4 satır, 2 sütun kitabesi bulunuyor. Ancak uzaktan net okunmuyor. Bu sebeple avlu duvarından atlayarak avluya girdim. Yakından fotoğraflama imkanı bulduk. Çıkışta avlu kapısı kilitli değilmiş, sadece üzerine çekilmiş. Çıkışı kapıdan yapmış olduk. Cami girişinde bulunan tabelada caminin baniyesinin Kanuni Sultan Süleyman’ın Dayesidir. 1530 yılında yapılmış, 1907’de tamir görmüştür. 1987 yılında da tekrar tamir görmüştür. Kagir ve çatılı olan cami tek şerefeli bir minaresi bulunmaktadır. (Dâye: sütnine, bir çocuğa süt veren ve bakan câriye, dadı, taya Kaynak: http://lugatim.com/ E.T.:22.10.2022) Caminin hazire cephesinde yer alan tamir kitabesi ise 3 satırdan oluşuyor. 1325 tarihinde merhum Süleyman Efendi namına Hacı Ulviye hanım tarafından tamir ettirilmiş. Camiden ayrılıp hemen yakınında bulunan Mimar Sinan tarafından 1551 tarihinde yapılmış Rüstem Paşa Medresesinin önünde buluyoruz kendimizi. Medresenin ana girişi aynı isimli Rüstempaşa Sokağından yapılıyor. Medresenin yüksek kemerli, giriş kapısı üzerinde 4 satır 2 sütundan ibaret kitabesi bulunuyor. Araştırdığımız kadarıyla kitabe Farsça yazılmış. “Cömertlikte Hatim gibi yüce bir makamın sahibi olan Süleyman Han’ın veziri Rüstem Paşa, bilgi ve görgü sahibi olanlar için bu sekiz köşeli, aydınlık ve ferah yeri bina etti. Allah’ın ihsanı ile o, sekiz Cennet’te de mükâfatını görecektir. O’nun tarihi için akıl “Burası ilimler yuvası ve bilgi merkezidir” dedi. H. 957 / M. 1550-51 (Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 22.10.2022) Kapının girişinde sağda Bediüzzaman Müzesi tabelası, solda ise Rüstem Paşa Medresesi tabelası ile halen binayı kullanan STK’ya ait tabela yer almaktadır. Medrese içerisinde Rüstempaşa Kütüphanesi de yer almakta idi. Medreseye yukarıdan bakıldığında -google earth- dıştan dışa kare bir yapı, tam ortasındaki avlu boşluğunun ise yuvarlak olduğu görülüyor. Avluyu çevreleyen iç kubbeler bu yuvarlağa uygun olarak -8 gen formda- yer alıyor. Sekizgende her birinde üç adet olmak üzere toplam 24 kubbe bulunuyor. Ana giriş kapısını solumuza alıp aşağı doğru ilerlediğimizde medresenin bitiminde karşısında halen restorasyonu devam eden Kasım Günani Camiini görüyoruz. Caminin etrafını dolaşıyoruz. Farklı açılardan fotoğraf çekiyoruz. Camiye sırtımızı döndüğümüzde boş bir arazi, bitiminde ise Duyunu Umumiye Binası gözüküyor. Yani şimdiki İstanbul Erkek Lisesi. Hocahanı Sokakta ilerleyerek uzaktan gördüğümüz Duyunu Umumiye Binasına doğru ilerliyoruz. Sol tarafımızda yüksekçe duvarları ile Düyunu Umumiye Binası yer alıyor. Sokağın başına geldiğimizde sola Türkocağı Caddesine dönüyoruz. Binanın ana girişi cadde üzerinde. Bahçe duvarı belli bir seviye kadar -ana kapıya doğru yaklaştıkça azalan seviyede- taşla örülmüş ön cephede üzerinde ise demir korkuluklu pencereler yer alıyor. Köşelerde pencereler estetik bir şekilde kıvrımla sona eriyor. Caddeye bakan cephe de iki kapı bulunuyor. İkincisi ana kapı vazifesi görüyor. Ana giriş kapısının önünde yer alan prizma tabelada şu bilgileri okuyoruz: “Bugün, İstanbul Erkek Lisesi olarak kullanılan eski Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) binası, İstanbul’da yapılan Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi’ne geçişi sağlayan örneklerin başında gelmektedir. 1897 yılında tamamlanan bu yapının mimarlığını Fransız kökenli Alexandre Vallaury üstlenmiştir. Binanın bir çok yerinde özellikle cephe malzemelerinde, kemerlerde, saçaklarda Osmanlı dinsel ve sivil yapılarının mimarlık öğelerinden yararlanıldığı görülür. Simetrik planlı ve kagir olan yapı, arazinin kuzeyden güneye doğru eğimli olması nedeniyle kuzey cephesi 4, güney cephesi ise 3 katlıdır.” (Düyunu Umumiye’nin Osmanlı’daki serüveni hakkında ayrıntılı bilgi için İslam Ansiklopedisin DÜYÛN-I UMÛMİYYE maddesine bakılabilir. E.T.:22.10.2022)

-İRAN İSLAM CUMHURİYETİ BAŞKONSOLOSLUĞU
-TÜRKİYE GAZETECİLER CEMİYETİ
-MİLLİ TÜRK TALEBE BİRLİĞİ (MTTB)
-KETHÜDA MEHMET PAŞA ÇEŞMESİ
-…….TÜRBESİ
-BÜYÜK REŞİTPAŞA ORTAOKULU
Kethüda Mehmet Paşa Çeşmesi
Yapılış Tarihi: H.1131 / M. 1718-1719
Kitabesi;
Cenâb-ı âb-rûy-ı saltanat Sultan Ahmed kim
Odur Hızr-ı zamâne pâdişâh-ı maʽdelet-fermâ

Şehenşâh-ı mekârim-pîşe kim eyyâm-i adlinde
Bi-hamdillâh ser-â-pâ oldu maʽmûre bütün dünyâ

O hâkân-ı zamânın âsef-i dâmâd-ı zî-şânı
Vezîr-i aʽzam İbrâhim Paşa-yı cihan-ârâ

Duâ-yı halkı isticlâb için şâh-ı cihan-dârâ
Hezâr âsâr-ı hayrât-ı cezîle eyledi peydâ

Zamânında birer hayra muvaffak oldular cümle
Bekâ-cûyân-ı ikbâli ricâl-i devlet-i uzmâ

Husûsâ kim vekîl-i saltanat sadr-ı kerem-kârın
Mükerrem sıhr-i zî-şânı Mehemmed Kethüdâ Paşa

Bu mevkiʽ muttaliʽ-i mihr ü cûd-ı pâki olmakla
Verip su fî-sebîllillâh atâşı eyledi irvâ

O gûne çeşme bünyâd etdi kim âb-ı firâvânın
Ki böyle hayr-ı cârîye muvaffak eyledi Mevlâ

Kabûl edip Cenâb-ı Hak bi-hakk-ı sûre-i Kevser
İde bânîsine ecr-i cezîl-i bî-hisâb iʽtâ

Onun Şâkir bu mısraʽdan çıkar yek-pâre târîhi
Mehemmed kıldı Allâh aşkına mâ-i zülâl icrâ

Kaynak: https://kulturenvanteri.com (E.T.: 18.9.2022) 

Düyun-u Umumiye binasının bitişiğinde İran İslam Cumhuriyetinin Başkonsolosluk binası, hemen karşısında köşede ise Türkiye Gazeteciler Cemiyeti yer alıyor. Sağımızda Gazeteciler Cemiyetini sağımıza alarak Türkocağı Caddesinden sağa yukarı doğru Bab-ı Ali Caddesine dönüyoruz. Birkaç adım sonra sağımızda köşede Milli Türk Talebe Birliği Genel Merkezi (MTTB) tabelasını görüyoruz. 60’lı yılların ikinci yarısından itibaren milliyetçi-muhafazakar bir çizgi de karar kılan MTTB 80 darbesi ile birlikte kapatılmış, sonrasında 2008 yılında tekrar ismine kavuşmuştur. (MTTB tarihçesi ile ilgili kurumun web sitesi ziyaret edilebilir. E.T:28.10.2022) MTTB’nin köşesindeki Şerefefendi Sokaktan içeri giriyoruz. Sokağın başında Kapalı Çarşı ve Nuruosmaniye trafik yön tabelası yer alıyor. Sokaktan sapmadan ilerlemeniz halinde Nuruosmaniye Camii avlu kapısına ulaşıyorsunuz. Tabi ki biz ara sokaklara saparak yeni keşifler peşinde yürüdük. Şerefefendi Sokakta ilerlerken sağda bulunan Selvili Mescid Sokağına saptık. Sokağın bitiminde sola Celal Ferdi Gökçay Sokağa döndük. Sağa dönmüş olsaydık yolumuz tekrar Düyun-u Umumiye binasına çıkacaktı. 20-30 metre ilerlemiştik ki, sağımızda Kethüda Mehmet Paşa Çeşmesini gördük. Çeşme, bir sıra taş, iki sıra kırmızı tuğladan yapılmış duvarın, ortasında iki sütun üzerinde teknesi kısmen yol seviyesi hizasında kalmış, güzel bir çeşme. Kitabesi elden geçmesi gerekiyor. 6 satır, 3 sütunluk bir kitabesi bulunuyor. Son 7.satır 2 sütun olarak düzlenmiş. En alt satırın solunda 1131 tarihini okuyoruz. Kitabenin zemini oldukça koyu bir yeşil üzerinde yer alıyor. Ayna kısmı zarar görmüş çeşmenin musluğu da bulunmuyor. Çeşmeyi sağımızda bırakıp yürümeye devam ediyoruz. Sol tarafımızda sokağın köşesinde taştan yapılmış avlu duvarı ve devamında aynı taştan yapılmış, köşede tek katlı, çatılı küçücük bir kulübe dikkatimizi çekiyor. Etrafına bakıyoruz hiçbir tabela, bir bilgi yok maalesef. Kulübenin kare penceresinden içeride bir sanduka görüyoruz. Buranın bir türbe olduğunu anlıyoruz. Türbenin olduğu avlu yanlış görmedi isem bir spor kulübü tarafından otopark olarak kullanılıyor. İnternette bu türbeyi araştırmama rağmen henüz bir bilgiye rastlamadım. Otopark girişinin tam karşısında bodrum üzeri 2 kat Büyük Reşitpaşa Ortaokulunu görüyoruz. Okul ismini Islahat Fermanını deklare eden dönemin devlet adamı Mustafa Reşit Paşa’dan almaktadır. Okul 1850 yılında eğitim ve öğretime başlamış. Tekrar sokağın köşesine geliyoruz. Sokak ismi bu nokta da değişerek Bezciler Sokağı ismini alıyor. Sol tarafta küçük bir yeşil alan ve dört bir yanı açık üzeri çatılı güzel bir çeşme göze çarpıyor.

-GÜZELCE MAHMUD PAŞA ÇEŞMESİ
(Mısırlı Osman Ağa Çeşmesi)
-MAHMUDPAŞA KÜLLİYESİ
(-CAMİİ, -MAHMUDPAŞA TÜRBESİ)
Güzelce Mahmut Paşa Çeşmesi
Ön Kitabesi;
Çünki devlete cülûs eyledi Sultan Ahmed
Mihr-i adli bu cihan milketine saldı ziyâ
Ol şeh-i bahr ü berin devleti hengâmında
Kıldı bir bendesi bu çeşmeyi emriyle binâ
Kimdürür deyü suâl eyler isen ol kulunu
Pâdişâhın ayağı toprağı Mahmûd Paşa
Bahr-i gam içre düşüp kalmış iken bî-himmet
Dest-gîr oldu ana Hızr-veş ol zıll-i Hudâ
Hâkden kaldırıp ol dem edicek onu halâs
Hak için ol dahi nezretdi ede çeşme binâ
Yapdı bu çeşmeyi ahdine durup ol demde
Nûş edenler suyunu pâdişehe ede duʽâ
Bülbülî gördü çü itmâmını dedi târîh
Yapdı Hak yoluna bu çeşmeyi Mahmûd Paşa
İnşası – 1014
Taʽmiri – 19 Safer 1172
Yan Kitabesi;
Devr-i adlinde Hân Osmânın
Oldu nice harâbe âbâdan
Mısırlı Osman Ağa dahi lillâh
Saldı bu ayna âb-ı hayrı ayân
Yetti tarh-ı ayet ola hoş târîh
Be ne aʽlâ yerinde çeşm-i revân
H. 1031

Bu çeşme Güzelce Mahmudpaşa Çeşmesi. Çeşme dönemin Veziri Güzelce Mahmud Paşa tarafından 1605 yılında yaptırılmıştır. Çeşmenin ana cephesinde 4 satır, 4 sütunluk kitabesi yer alıyor. Kitabenin sol alt köşesinde 1172 tarihi not düşülmüş. Bu tarih 1758-59 yıllarına karşılık geliyor. Bu tarih 2.onarım tarihi olabilir. Kitabenin üzerinde ise bir tuğra yer alıyor. Çeşme kare planlı, yan cephelerde daha küçük ve daha sade birer çeşme yer alıyor. Sokağa bakan yan çeşme üzerinde onarım kitabesi yer alıyor. II. Osman dönemi Bâbüssaâde ağalarından Mısrî Osman Ağa’ya ait 1031 tarihli onarım kitabesi sebebiyle Mısırlı Osman Ağa Çeşmesi adıyla da anılır. (Ayrıntılı bilgi için İslam Ansiklopedisinin GÜZELCE MAHMUD PAŞA ÇEŞMESİ maddesine bakılabilir. E.T.:18.9.2022).  Çeşmenin dört bir cephesini fotoğrafladıktan sonra bugünün en güzide camilerinden Mahmudpaşa Camiine ulaşıyoruz. Caminin yanında bulunan Nuruosmaniye Camii çokça bilinirken Mahmudpaşa Cami daha az bilinmektedir. Çeşmenin ön cephesine açılan koridordan cami avlusuna giriyoruz. Cami avlu kapısının üzerinde 1244 tarihli bir tuğra yer almaktadır. Mahmutpaşa Cami 1464 yılında yapımı bitirilen Fatih Sultan Mehmed Han’ın Sadrazamı Mahmud Paşa tarafından yaptırılmıştır. Cami, külliyenin bir parçasıdır. Cami fetihten sonra yapılan ilk büyük camilerden. Cami, onca dar sokaklardan sonra sanki yeni bir pencere açılmış gibi. Avluda, cami giriş kapısının karşısında şadırvan yer almaktadır. Cami, Nuruosmaniye ile komşu. Bazen fotoğraf karesinde birlikte yer alabiliyorlar. Caminin cami ile uyumlu tek bir minaresi bulunuyor. Son cemaat yeri yüksek sütunlar ve 5 küçük kubbe ile örtülmüş. Cami girişi sağ ve solunda ve de kapısı üzerinde tamir kitabeleri yer alıyor. Sağda ve solda yer alan kitabeler 8 satır, tek sütun olarak alt altta sıralanmış (Dipnotta tamir kitabesine ulaşabilirsiniz). Kapı üzerinde ise 2 satırlık, oldukça estetik duran Arapça inşa kitabesinde ise

“Burası eşi ve benzeri olmayan hayır yurdudur. Güzel bir talihle vakitlerin en güzelinde tamamlanmıştır. Hayır sahibi tarih koymak için “Allah, Makam-ı Mahmud’a ulaşmamızı kolaylaştırsın” cümlesini seçmiştir. H. 868 / M. 1463-64” (Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 28.10.2022). Camii kapalı olduğundan içerisini göremedik. Bir başka zamanda görmek üzere diğer avlu kapısından sokağa -Vezirhanı Caddesine- adımımızı atıyoruz. Bu avlu giriş kapısı duvarında Prizma tabela ve belediye tarafından hazırlanan tabela yer alıyor. Prizma tabela üzerindeki cam -araç camları gibi- küçücük parçalara dağılmış. Bu sebeple yazı zor okunuyor. Diğer tabeladan caminin tarihçesi hakkında yazılanları okumaya başlıyoruz: “… Cami Mahmud Paşa Külliyesinin parçasıdır. Külliyenin yapımına 1460’lı yılların başında başlanmış ve 1464 yılında bitirilmiş. Külliyenin diğer parçalarını oluşturan medrese, han, çifte hamam, türbe, imaret, sıbyan mektebi, ve mahkemeden günümüze cami, türbe, han hamamın erkekler kısmı ve medresenin bir bölümü ulaşmıştır. 17. ve 18. yüzyıllarda büyük zarar gören cami III. Osman tarafından yenilenmiştir. 1827 yangınından sonra II. Mahmud tarafından 1828’de tamir ettirilmiş ve hünkar mahfili ilave edilmiştir. Caminin avlusundaki çeşme ve sebil ise Darüssaade Ağası Mustafa Ağa tarafından yaptırılmıştır. Caminin arkasında Mahmud Paşa’nın türbesi bulunuyor. Sekizgen planlı türbenin içi oldukça sadedir. Türbenin ortasında mermer bir kaidenin üstünde Mahmud Paşa’nın sandukası, kapı tarafında ise oğlunun sandukası yer alır. Cami ile türbe arasında bulunan hazirede ise saray mensupları ile yüksek dereceli din ve devlet büyüklerinin kabirleri bulunur.” Avlu da bulunan Mahmudpaşa Türbesi restorasyonda olduğundan göremedik. Avlu dışından Vezirhanı Caddesinden türbeyi dıştan fotoğraflıyoruz. Tek kubbesi, sekizgen yapısı ve çinileriyle estetik ve diğer örneklerinden farklı gözüküyor. Türbenin caddeye açılan avlu kapısı üzerinde tek satır 2 sütun kitabe yer alıyor (Mücevher söyledim târîh-i taʻmîrini edip îcâb / “Münevver türbe-i Mahmûd Paşa oldu zînet-yâb” H. 1243 / M. 1827-28 — Lüzumu üzerine tamir tarihini mücevher tarihle “Nurlu Mahmut Paşa Türbesi pek süslü ve güzel oldu” diye söyledim). Mahmudpaşa Cami Vezirhanı Caddesi çıkışı çapraz karşısında komşusu Nuruosmaniye Külliyesi unsurlarını görmeye başlıyoruz.

-NURUOSMANİYE KÜTÜPHANESİ
-NURUOSMANİYE TÜRBESİ
-AHMET KETHÜDA ÇEŞMESİ
-NURUOSMANİYE KÜLLİYESİ
(-CAMİİ, -MEDRESE, -HÜNKAR MAHFİLİ,
-KÜTÜPHANE, -TÜRBE, -SEBİL, -ÇEŞME)
-III. OSMAN ÇEŞMESİ
-KAPALI ÇARŞI (NURUOSMANİYE KAPISI)
– …….ÇEŞMESİ
Ahmet Kethüda Çeşmesi
Tamir Tarihi: H.1297 / M.1879-80
Tamir Kitabesi;
Bânî-i evvel ki Ahmed Kethüdâ bir ehl-i hayr
Bu mahalde çeşme yapmışdı suyu câri iken
Hocapaşa yangınında muhterik olmuş idi
Çeşme-i nev ile hayâtın buldu bu câ-yi kühen
Hazret-i Abdülhamîd Hânın uluvv-i himmeti
Her harâbe-zârı kıldı sû-be-sû maʽmûr ü şen
Cûy-ı lûtfın akıdıp yapdı yeni bu çeşmeyi
Saʽyini meşkûr ide onun Hudâ-yı zü’l-minen
Ehl-i hayrın nâmı âsârıyla dillerde kalır
Âdemi âsârıdır âlemde dâ’im andıran
Söyledim atşâna Sâib cevherîn târîhini
Aynıdır Âb-ı Hayât’ın nûş kıl bu çeşmeden
Kaynak: https://kulturenvanteri.com (E.T.: 18.9.2022)

III. Osman Çeşmesi Kitabesi
Yapılış Tarihi: H.1169 / M. 1755-56
Kitabesi;
Ne zîbâ çeşme-sâr-ı Hazret-i Sultân-ı âlem kim
Olur sîr-âb onun cûdiyle Kayserin cümle atşânı

Bu mecrâ şüphesiz ser-çeşmemiz ab-ı rahmetdir
Ki olmuş lûlesinden halka cârî feyz-i Rabbânî

Şehinşâh-ı mekârim-pîşe dâd-ârâ-yı iʽtânın
Hayât vermiş eder dil-teşnegânı cûy-ı ihsânı

Zülâl-i cevdetinden nûş-ı âb-ı sâf edip âlem
Oku târîh-i pâki “Çeşme-i Sultan Osmânî”
Kaynak: https://kulturenvanteri.com (E.T.: 30.10.2022)

Nuruosmaniye Sebili Kitabesi
Yapılış Tarihi: H. 1169 / M. 1755-1756
Kitabesi;
Hazret-i Sultân Osmân-ı hilâfet-mesnedin
Cûy-bâr-ı lütfuna Tesnîm-i cennetdir adîl
Nûş eden atşâna bî-şübhe hayât îrâs eder
Feyz-i lûtfu cevdet ü aʽtâfına olmuş mesîl

Ayn-ı cûdı etdi irvâ teşnegân-ı âlemi
Tâ-be mahşer oldu cârî böyle bir hayr-ı cezîl
Onun içün pâk ü ruhânî-mizâc-ı sâf kim
Menbaıdır ravza-i huld içre cûy-ı Selsebîl

Gel Hüseyn ile Hasen aşkına mâ-i Zemzem iç
İşte cûd-ı şâh-ı âlem sâhib-i feyz-i cemîl
Böyle inşâd etdi Hâkim bendesi târîhini
Eyledi Sultân Osmân su gibi cûdın sebîl
Kaynak: https://kulturenvanteri.com (E.T.: 30.10.2022)

Nuruosmaniye Külliyesi bir çok unsurdan oluştuğunu söylemiştik. Vezirhan Caddesi üzerinde sağ tarafımızda Küçük Yıldızhanı Sokağı köşesinden başlayan külliyeye ait beş adet dükkan, üzerinde ise Nuruosmaniye Kütüphanesi yer alıyor. Kütüphane dıştan caddeden estetik gözüküyor. Dükkanlardan sonra Nuruosmaniye Türbesi başlıyor. Türbeden sonra tekrar dükkanlar ve üzerinde medrese binası yer aldığı yapıyı görüyoruz. Nuruosmaniye Külliyesine girmeden yineetrafı kolaçan ederek sokakları dolaşıp, sonrasında içeri gireceğiz. Nuruosmaniye Camisi avlu kapısının tam karşısındaki aynı isimli Nur-u Osmaniye Caddesinden Bab-ı Ali Caddesine kadar ilerliyoruz. Cadde geniş ve çınar ağaçlarıyla güzel bir cadde. Caddenin sonuna kadar ilerleyip, tekrar aynı güzergahta geri dönüyoruz. Dönüş yolunda solda tarafımda kalan Ahmet Kethüda Çeşmesine rastlıyoruz. Çeşme tamir geçirmiş, kitabe biraz sola kamış. Çeşmenin en ilginç yanı kitabenin yanında kuş yuvası yer alıyor. Kitabe 6 satır ve 2 sütun kitabesi bulunuyor. Kitabenin sol alt köşesinde 1297 tarihi yer alıyor. Ayna kısmı büyük ihtimal sonradan tamir edilirken mermer blok yerleştirilmiş. Çeşmeyi soğuk göstermiş. Musluğu bulunmayan çeşmenin teknesi normal seviyede bulunuyor. Çeşmeyi fotoğrafladıktan sonra artık Nuruosmaniye Camii avlu kapısından içeri giriyoruz. Nuruosmaniye Cami tabelası üzerinde 1748 – 1755 tarihi yazıyor. İçeri gir girmez hemen sol yanımızda Prizma Tabela da Nuruosmaniye Külliyesi hakkında şu bilgileri okuyarak avluyu ve camiyi gezmeye başlıyoruz: “Cami, İstanbul’da inşa edilmiş ilk barok özellikli camidir. I. Mahmut’un ölümünden sonra kardeşi III. Osman zamanında “Nur-u Osmani” adıyla tamamlanmıştır. Mustafa Ağa ve yardımcısı Siemon Kalfa (Mimar Simeon) tarafından 1749 – 1755 yılarında inşa edilmiştir. Batılılaşmanın mimaride görüldüğü bir dönemde ortaya çıkan camii ve külliyesi, Osmanlı mimarisinde bir dönüm noktası sayılmaktadır. Cami ile birlikte medrese, imarethane, kütüphane, türbe, çeşme ve sebilden oluşan bir külliyeye dahildir. Çevresindeki birkaç dükkan da külliyeye dahildir. Barok sanatın etkisi kütüphane, türbe, çeşme ve sebilde de görülmektedir. Yüksek merdivenlerle iki yönden camiye çıkılır. Kare plan üzerine inşa edilmiş olan caminin harim kısmı tek bir kubbe ile örtülmüştür. İki yanda revaklı birer koridor bulunur ve bu koridorlardan harim kısmına birer giriş vardır. Ana kubbe ise 26 metre çapındadır. Cami, beş sıra halindeki 174 pencere ile aydınlatılır. Mihrap, çıkıntılıdır ve klasik Osmanlı camilerden farklı olarak çok köşelidir ve bir yarım kubbe ile kapanmıştır. Hünkar mahfili, doğu koridorunun sonunda bulunur. Yapıya bitişik iki şerefeli iki minaresinin taş külahları bulunmaktadır. Kurşun yerine taş alemler ilk defa bu camide kullanılmıştır. Cami, revaklı ve çok köşeli bir avluya sahiptir. Bu özelliği ile Osmanlı mimarisinde türünün tek örneğidir. Şadırvanı yoktur, önde ve arkada abdestlikleri vardır. Caminin güneyinde medrese ve imaret yapıları yan yana bulunur. Medrese, Osmanlı’daki sultani medreselerin sonuncudur. Türbede ise Şehsuvar Sultan ile bazı şehzadelerin sandukaları bulunmaktadır. İki katlı bir yapı olan kütüphanesi ise, barok tasarımın en özgün örneklerinden birisi olarak kabul edilmektedir. Üst katı kütüphane, alt katı dükkan olarak kullanılmaktadır. Nuruosmaniye Sebili, dairesel bir ana mekan ve yanındaki dikdörtgen bir alandan oluşan mermer bir yapıdır.” Avludan girişte solda Hünkar Mahfili bulunmaktadır. Halen İl müftülüğü ek hizmet binası olarak kullanılıyor. Mahfil tarafından ilerleyerek caminin etrafını dolaşıyoruz. Sağ yanımızda türbe kütüphaneyi görüyoruz. Cami yan giriş kapıları üzerindeki çok ince bir işçilik hemen göze çarpıyor. Avludan Beyazıd Yangın Kulesini fotoğraflıyoruz. Cami ana giriş kapısında ayaklı lavabo gibi bir çeşme yer alıyor. Caminin içi kısım süslemeleri yeni kullanılan barok özellik ile klasik özelliğin karışımı şeklinde. Mihrabın üzerindeki yarım kubbe barok stilini yansıtan, işlemeleri üç boyutlu gibi, şekiller daha büyük, görünür ve daha kalın belirgin. Sevimli duruyor mu? Bilemiyorum. Ana kubbe kubbe klasik cami tarzında ve sade. İlk iki kat pencerenin üst kısmında bant halinde dört bir yanı hüsnü hat dolaşıyor. Bu kısımda çok sayıda köşe bulunuyor. Hat estetik şekilde kesintilerden etkilenmeden devam ediyor. Ferah, güzel bir camii. Anladığım kadarıyla İç kısımda mihrabın üzerindeki kubbe hariç, çok fazla diğer camilerden farkı bulunmuyor gibi. Asıl dış cephede daha fazla yenilik ve değişim göze çarpıyor. Turistlerin yoğun ilgi gösterdiği camilerimizden. Bu sebeple cami içerisinde ileri kısımlara geçilmesini önlemek için şerit çekilmiş. Kapalıçarşı Nuruosmaniye Kapısının olduğu yönde çıkış yapıyoruz. Çıkışta sağımızda etrafı Fatih Belediyesince restorasyon için çevrelenmiş III. Osman Çeşmesi, sol tarafımızda ise Nuruosmaniye Sebili (III. Osman Sebili) yer alıyor. Sebil üzerinde yer alan tabelada, Sebilin külliyenin bir parçası olarak Osmanlı Barok Mimarisinin en iyi örneklerinden olduğunu belirten yazıyı okuyoruz. Sebilin üç penceresi bulunuyor. Her bir pencere üzerinde 4 satırdan oluşan kitabesi yer alıyor. Sebil halen 1920’den beri halı, kilim satan işyeri olarak kullanılıyor. Kapalıçarşı Nuruosmaniye Kapısı gösterişli kapılardan. Kapının hemen üzerinde 2 satırlık bir kitabe yer alıyor. Onun üzerinde ise II. Abdulhamid Han Tuğrası ve Osmanlı arması yer alıyor. Kapalıçarşı 1894’ki depremde zarar gören kapı üzerindeki yazı dönemin ünlü hattatlarından Sami Efendi tarafından nakşedilmiştir. Pazar günü olduğundan çarşı kapalı. Solumuza Kapalı Çarşı Nuruosmaniye kapısını alarak ilerliyoruz. III. Osman Çeşmesinin devamında Külliyeye ait az sayıda dükkan, dükkanların bitiminde ise Kapalı Çarşı Kılıççılar Kapısı yer alıyor. Cami etrafında gezi mi tamamladıktan sonra cami avlusunda bulunan kütüphaneyi daha yakından görmek için tekrar içeri giriyoruz. Yakından bir kaç fotoğraf aldıktan sonra Vezirhanı Caddesine tekrar dönüyoruz. Caddenin Nur-u Osmaniye Caddesi ile kesiştiği köşede ismini bir türlü bulamadığım, küçük bir çeşme yer alıyor. Çeşmenin tekne kısmının üzeri kapatılmış. Terekli çatısı bulunan çeşmenin tarihi bir özelliği var mıdır? Bilemiyorum. Ancak her hangi bir kitabesi ve dönemin mimarisini yansıtır bir iz bulunmamaktadır.

-MAHMUD NEDİM PAŞA TÜRBESİ
-CEZERİ KASIM PAŞA CAMİİ
Cezeri Kasım Camii Kitabesi
“Oraya esenlik ve emniyetle giriniz.”

1 Oldu ihyâ Cezerî Kâsım Paşa’nın câmii
Şükrü mûcib gayreti elbette ehl-i hizmetin
2 Hayy çekip târîhini dedi dilim edip duâ
“Yâ İlâhî! sa’yi meşkûr olsun ehl-i himmetin”
H. 1409 / M. 1988-89

1 Cezerî Kâsım Paşa’nın camii ihya oldu.
Elbette hizmeti geçenlerin gayreti şükre lâyıktır.
2 Dua ederek, “hayy!” çekip tarihini “Ey Allah’ım,
himmet ehlinin çalışması karşılığını bulsun” diye söyledim.
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 8.11.2022)

Nuruosmaniye Külliyesinin Çemberlitaş kısmına çıkıyoruz. Daha önceki yazılarda da belirttiğim üzere burada güzel bir meydan oluşturulmuş. Külliyenin meydana bakan cephesinde medrese yer alıyor. Dıştan medrese duvarlarının bittiği noktada kafe ve küçük bir kaç dükkan bulunmaktadır (Tavuk Pazarı Sokağı). Mümkün olsa da bu cephede temizlense daha nezih hale getirilse. Dükkanların arka kısmında bir şeylere rastlar mıyız diyerek normal zamanda merak etmeyeceğim kısma dar bir aralıktan geçerek girdik. Bu kısımda, ön cephedeki dükkanların arka cephesini ve cami avlu duvarına bitişik dükkanların yer almakta olduğunu gördük. Pazar günü olduğu için bir çoğu kapalıydı. Tekrar rotamızı Bab-ı Ali Caddesine çevirerek yola koyuluyoruz. Karşımızda Diyanet Vakfı kitap satış merkezini görüyoruz. O noktaya geçmeden sağdan yürüyoruz. Sağ tarafımızda Mahmud Nedim Paşa Türbesi bizi karşılıyor. Bir cephesi caddeye bakan türbe alışılmış türbe stilinden farklı bir görünümde. Türbe küp şekline benziyor. Caddeye bakan cephede mermer bir tabela üzerinde Mahmud Nedim Paşa ve Türbe hakkında bilgi verilmiş: “Mahmud Nedim Paşa, Tanzimat Dönemi Osmanlı sadrazamlarındandır. 1818 yılında İstanbul’da doğdu. 1871 senesinde Sadrazam Ali Paşa’nın vefatı üzerine sadrazam oldu. 1872 yılında sadrazamlık görevinden alındı. 1875 yılında ikinci kez sadrazam oldu. 1876 yılında Musul valiliğine tayin edildi ve özür beyan ederek Midilli’ye gitti. Daha sonra İstanbul’a geldi ve 1879 yılında Said Paşa kabinesinde dahiliye nazırlığına tayin edildi. Hastalığı sebebiyle görevinden azledildi. Kısa bir süre sonra 15 Mayıs 1883 tarihinde vefat etti. Türbede Mahmud Paşa ve kimliği bilinmeyen bir kişiye ait olmak üzere iki sanduka bulunmaktadır. Türbenin, kubbe kasnağına mermer üzerinde kabartma tekniğinde, celi sûlüs hatla Ankebut Suresinin 57.ayeti ile Fecr Suresinin 27-30.ayetleri yazılmıştır.” Tabelada geçen ayetler cadde cephesinde bulunuyor. En üstte Ankebut 57.ayet, bir altta Fecr Suresi 27-28. ayetler yer alıyor. Ayrıca pencere kemeri üzerindeki yazıda ise türbede medfun zatın ruhu için fatiha isteniyor. Türbenin karşısında caddenin diğer yanında Cezeri Kasım Camii gözüküyor. Camiye girmeden önce çevresindeki sokakları dolaşıyoruz. İl Milli Eğitim Binası, bir bankanın kültür yayınlarının da bulunduğu bina derken camiye ulaşıyoruz. Abdesthanesi pırıl pırıl. Çiçeklerle süslenmiş. İlgili kişi temiz ve yeniliği seven bir zat. Namaz kılmak için üst kata çıkıyoruz. Ancak pazar olduğu için ana mekanın yanında bir alanda namazı kıldık. Bu sebeple iç kısmı pencereden fotoğraflayabildik. Caminin giriş kapısının üzerinde ayeti kerimenin altında 2 satır 2 sütunluk kitabe yer alıyor.

Sadrazam Hasan Paşa Medrese Kitabesi
1 Yaptı bin beşte Hasan Paşa sebîl ü medrese
Suhte olmuş kalmamış nâm ü nişânı ve’s-selâm
2 Aʻlem-i şâhân Han Mahmûd-ı sâhib-ictihâd
Eyledi taʻmîr onu ehl-i ulûm oldu be-kâm
3 Şuglün olursa usûl-ı fıkh ü tefsîr ü hadîs
Ahsenü’l-aʻmâl ve’l-evkât bi’l-feyz-i temâm
4 Ayniyâ târîh-i tâmın söyledim her tâlibe
“Medrese tecdîd olundu ilme saʻy eyle müdâm”
İnşası – H. 1005 / M. 1596-97
Tamiri – H. 1247 / M. 1831-32

1 Hasan Paşa 1005 yılında sebil ve medrese yaptırdı,
fakat ne yazık ki yandığından adı sanı kalmamıştı.
2 Padişahların en bilgilisi, içtihat sahibi Mahmut Han
onu tamir ettirdi de ilim erbabı meramına erişti.
3 İşin gücün fıkıh, tefsir ve hadis gibi ilimler olursa
bu, tastamam feyizle geçirilmiş olur ve işlerin,
tüketilen zamanın en güzeli olur.
4 Ey Ayni, her isteyene, medresenin tam tarihi olarak
“medrese yenilendi, daima ilme çalış” diye söyledim.
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 12.11.2022)

Cağaloğlu Hamamı Kitabesi
1 Âb-rûy-ı hâlefâ Hazret-i Sultân Mahmûd
Menbaʽ-ı cûd u himem maksem-i erzâk-ı enam
2 O şehinşah-ı rızâ-cûy-ı kerim bi-çün
Her ne eylerse irade olur ahkâmına râm
3 Dil-nişin böyle zemini görüb ihyaya sezâ
Vâkf içün eyledi fermân bina-yı hamam
4 Himmet-i şah-ı cihan-bân ile az müddet de
Buldu bu cây-ı ferah-bahş derûn-perver nam
5 Görmedi çeşm-i hurd böyle binayı dil-keş
Sebt-i erkâm ideli levh-i beyane aklâm
6 He’yet-i kubbe-i bâlâsı misal-i gerdûn
Her sırr-ı cam-ı cihan çini anın bedr temâm
7 Benzer âyine-i endâme ruhâm-ı safi
Rû-nümâ pertev-i âksinde nukûş-ı ecsâm
8 Tarh-ı vâlâsına mi’mar-ı hurd dem-beste
Nakş-ı zibâsına serdâde gürûh-ı ressam
9 Havz-ı dilcusu ider ab-ı hayat-ı işrab
Mevc-i ab-ı verir ahvâl-i Hızır’dan Peyğam
10 Camekânı hele bir vech ile olmaz tâvsif
Edelim hâme-i vasfında anın tayy-i kelâm
11 Ferş olunsa ana layık mı değil atlas çerh
Misli gök kubbenin altında adim ü güm-nâm
12 Olmuşum serdi-i eyyâm ile Ni’met bi-tâb
Böyle mi eyler idim medh-i şehe serd-i makâm
13 Kerem-i ıssı O şehinşah-ı heman âlemde
Nice âsâra muvaffak ede ber vefk-i merâm
14 Lüle-i hâmeden etdi cereyan bir tarih
“Tarh-ı Hakka ki behin resm-i müferrih hamâm”
H. 1154 / M. 1741-42
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 12.11.2022)

I. Mahmut Çeşmesi Bab-ıâli
Yapılış Tarihi: H. 1155 / M. 1742 – 1743
Tamir Kitabesi;
Cûd-ı Han Mahmûd-ı evvel çeşme bünyâd eyleyip
Bin yüz elli beşde mâ’-i sâfın etmişdi revân
Kalmamışdı âb u tâbı pek harâb olmuş idi
Onu taʽmîr etdi suyun buldurup şâh-ı zamân
Ayniyâ târîh-i dil-cûsın dedim tâm u selîs
Müjde zîbâ çeşme ihyâ eyledi Mahmûd Hân
Kaynak: https://kulturenvanteri.com (E.T.: 18.9.2022)
-NAFİA NEZARETİ BİNASI
-HADIM HASAN PAŞA MEDRESESİ VE ÇEŞMESİ
(KİTAP KAFE)
-CAĞALOĞLU HAMAMI
-I. MAHMUD ÇEŞMESİ
-YUSUFAĞA SIBYAN MEKTEBİ
-BAB-I ALİ (İSTANBUL VALİLİĞİ)
-NALLI MESCİD (VİLAYET CAMİİ),

Camiden çıktıktan sonra Vilayet binasına doğru ilerliyoruz. Sol tarafımda MTTB binasını geçtikten sonra sağa Prof. Dr. Kazım İsmail Gürkan Caddesine giriyoruz. Sol tarafımda yeni restore edilmiş, Nafia Nezareti Binasını görüyoruz. Yani Bayındırlık Bakanlığı. Bodrum üzeri 3 katlı bir yapı. Sağ tarafımda ise iki katlı, etrafı açık tarihi yapı dikkatimizi çekiyor. Tarihi yapının üzerinde ne olduğu yazmıyor maalesef, halen bir STK vakıf binası ve Kitap Kafe olarak kullanmakta (Genç Dünya Kitap Kahve Projesi). Medreseden bir parça olabileceğini düşündüğümüz yapının giriş kapısının üzerinde 4 satır 2 sütun kitabesi yer alıyor. Kapının solunda çeşme yer alıyor. Ancak çeşmenin kitabesinin olduğu yerde kitabe yerine tuğra yer alıyor. Araştırmalarımız sonucu tarihi yapı ve çeşmenin Hadım Hasan Paşa Medresesi ve Çeşmesi olduğunu öğreniyoruz. Binanın görünür her cephesinde STK tabelası bulunurken asli ismi ve medrese hakkında bilgi veren bir tabela olmaması büyük bir eksiklik. Medrese ile ilgili İslam Ansiklopedisindeki bilgileri okuduğumda ve fotoğraflara baktığımda medresenin geçmişte ciddi anlamda yangınlarda zarar görmüş olduğunu görüyoruz. STK ve ilgili kurumların işbirliği ile 2012 yılında restorasyon çalışmaları bitirilerek en azından var olan kısımları ayağa kaldırılmıştır. İlgili STK’nın sitesinden şu bilgilere ulaşıyoruz: “1597-98 yılında sadrazam olan Hadım Hasan Paşa tarafından yaptırılan medresenin; daha önce de 2. Mahmut tarafından 1826 yılında tamir ve onarımı yaptırılmıştır. Restorasyonu sürecinde ise tarihî dokusu korunarak; son derece hassas bir çalışma gerçekleştirilmiştir. Yapı strüktür olarak güçlendirilmiş; taş yüzeyler korunmuştur. Kısmî olarak ayakta durmaya çalışan üst kubbe örtüsünün çoğunlukla yok olmuş olan tuğla kubbeleri tamamlanmış; mevcut olanlar güçlendirilerek kurşun üst örtü uygulamaları tamamlanmıştır. Yapının belirgin özelliklerinden olan bacalarının güçlendirme ve konservasyonu yapılmıştır. Medrese, klâsik medrese mimarisinden epeyce farklı olduğu için, ilginç bir medresedir. Çünkü İstanbul’daki zeminden yükseltilmiş, nadir medreselerden biridir. Alt katında sebil, çeşme ve dükkânlar bulunuyorken; üst katında medrese öğrencilerinin kaldığı hücreler ve dershane bulunur.” (Kaynak: https://yenidunyavakfi.org/hasan-pasa-medresesi/ E.T.: 12.11.2022) (Ayrıntılı bilgi için İslam Ansiklopedisinin HADIM HASAN PAŞA KÜLLİYESİ maddesine bakılabilir. E.T.:12.11.2022). Medresenin çapraz karşısında Cağaloğlu Hamamını görüyoruz. Dış kapı üzerinde İngilizce olarak 300 yıllık Türk Hamamı ibaresini okuyoruz. Hamama merdivenlerle iniliyor. Giriş kemerinin üzerinde büyük punto ile tek satır, 2 sütunluk (Ey hayırlı kapılar açan Allah’ım! Bizlere de hayırlı kapılar aç.) hüsn-i hat yazısı yer alıyor. Altında ise 7 satır, 4 sütunluk uzunca bir talik kitabe yer alıyor. Kitabenin alt solunda 1154 tarihi yer alıyor. Hamama ait kitabeyi fotoğrafladıktan sonra ilerlemeye devam ediyoruz. Pazar günü olmasına rağmen bazı dükkanlar açıktı. Turistik amaçlı bir çok eşya kaldırım üzerinde, vitrinlerde sergileniyor. Birbirinden güzel kilim ve halıların kaldırımda sergilendiği dükkanlara bitişik hamamla aynı hizada köşede I. Mahmud Çeşmesi bizi karşılıyor. Çeşmenin caddeye bakan cephesi oldukça sade. Mermerden aynası, musluğu, teknesi ile sıradan bir çeşme görünümünde. Ancak diğer cephesinde -Cağaloğlu Hamamı Sokağı- yine estetik bir özelliği olmasa da çeşmenin kitabesi ve yekpare uzun mermer aynası yer alıyor. Koyu mavi lacivert zemin üzerine 2 satır, 2 sütunluk kitabe yazılmış. Araştırmalarımızda çeşmenin 1155 tarihinde yapılmış olduğunu öğreniyoruz. Cağaloğlu Hamamı ile aynı tarih sayılır. Belki de onun bir parçası olarak yapılmıştı. İstanbul Defterdarlık Binası önünden geçtikten sonra Gümüşhaneli Sokağından ilerleyerek tekrar Bab-ı Ali Caddesinin devamı olan Ankara Caddesine çıktık. Uzaktan Bab-ı Ali’yi fotoğraflayarak yaklaşıyoruz. Sol tarafımda Cadde ile Cağaloğlu Yokuşu köşesinde bulunan 2 katlı yapı dikkatimi çektiğinden fotoğrafladık. Bu yapının Yusufağa Sıbyan Mektebi olduğunu öğreniyoruz. Eski fotoğrafları incelediğimizde bu yapının taş bir yapı ve bahçesi olduğunu, daha sonra binanın sarı renge, şimdide vişne çürüğü ? rengine boyandığını görüyoruz. Halen kapısının yanında küçük bir tabelada “Bağımsız Sanat” yazıyordu. Artık Bab-ı Ali‘nin önündeyiz. Valilik girişi merdivenle çıkılan üç yüksek kemerli tak üzerinde 3 satır, 6 sütunluk bir kitabe, takın en üstünde ise Osmanlı arması yer almaktadır. Valilik binasının hemen altında bitişiğinde, Marmaray Cağaloğlu girişinin yanında güzel bir mescid Nallı Mescid (Vilayet Camii). Vilayet Caminin önünde bulunan korkuluklara çıkarak Valiliğin yan cephesindeki kapının üzerinde bulunan kitabeyi daha yakından fotoğraflamaya çalışıyorum. Tam fotoğrafı çektim ki, caminin köşesinde bulunan güvenlik kulübesinden polisimiz demirlere çıkmanın yasak olduğunu söyledi haklı olarak. Kitabe diğer cephede olduğu gibi 3 satır, 6 sütundan oluşuyor. Nallı Mescid son yıllarda restore edilmiş oldukça güzel ve estetik görünümlü küçük bir mescid. Vilayet Binasına sırtını dönmüş bir çeşmesi ve şadırvanı bulunuyor. Ancak tuvalet bulunmamaktadır. Caminin avlusu bulunmuyor, direk caddeye açılıyor kapısı. Kapının üzerinde tek satır, 3 sütun hüsn-i hat yer alıyor. Kapının solunda duvardaki tabelada mescid hakkında şu bilgileri okuyoruz: “Fatih Sultan Mehmet dönemine ait olan cami, Bâbıâli Mescidi veya banisine nisbetle İmam Ali Mscidi diye anılırsa da bir zamanalar minare kürsüsünde bulunana nal şeklindeki izlerden dolayı halk arasında Nallı Mescid olarak tanınır. Hadîkatü’l-cevâmi‘de Akşemseddin’in akrabası İmam Ali tarafından yaptırıldığı kayıtlıdır. Minberini Hekimoğlu Ali Paşa’nın kardeşi Feyzullah Efendi koydurmuştur. Asıl yapı, üzeri bir kubbe ile örtülü kare planlı harimle son cemaat revakından ibaretken Sultan Abdülaziz devrindeki tâdilât sırasında harimin kuzey duvarına yakın bir parçasının duvarla kesilerek son cemaat yeri haline getirildiği anlaşılmaktadır. Yapıda kenarları 8,5 m., kalınlıkları yaklaşık 1 m. olan masif duvarlar bağlantıları Türk üçgenleriyle sağlanmış olan kubbeyi taşımaktadır. İnce uzun, gösterişsiz bir niş halindeki mihrabı iki yandan yivli sütunçelerle sınırlanmakta, mihrabın kavsarasında baklava dilimli mukarnas alçı süslemeler bulunmaktadır. Yine mukarnaslı çift sıralı bir bordürün üstünde rûmî ve palmetlerden meydana gelen süslemeli bir alınlık yer almaktadır. Ahşap olan minber ve vaaz kürsüsü bitkisel süslemeli olup üzerindeki motifler kabartma olarak altın yaldızla belirginleştirilmiştir. Minber külâhı ucu sivriltilmiş soğan kubbesiyle Doğu etkisi taşımaktadır. Hünkâr mahfiliyle olan bağlantıyı ahşap korkuluklu bir merdiven temin etmektedir. Nallı Mescid alt sırada dört büyük, mahfil hizasında sekiz ve kasnak üzerindeki dört küçük pencereden ışık alan, oldukça aydınlık bir yapıdır. Çok renkli revzenlerin bulunduğu orta sıradaki pencerelerin doğu duvarında mahfile yakın olanı ile kuzey duvarındaki iki pencere örülmüştür. Üç kapısından kuzey cephesindeki ana kapıya geometrik desenli geçmeleri olan ajurlu korkuluğa sahip bir merdivenle ulaşılır. Üzerindeki âyet levhasının hattı Kazasker Mustafa İzzet Efendi’ye, batı cephesindeki kapının yazısı Sâmi Efendi’ye aittir. Doğu cephesindeki pencereden bozma kapı ise hünkâr mahfiline açılır. Mescidin hâkim kalem işi süsleri bitkisel kompozisyonlar içermektedir. Kesme taştan inşa edilmiş olan yapının yine aynı malzemeden yapılan tek şerefeli minaresi, mescidin kuzeydoğu köşesine yakın ve cepheden taşkın olmasına rağmen kapısı yapının içindedir. Yüksek bir kürsü üzerinde yükselen bodur gövdesi bir bilezikle son bulduktan sonra sekiz sıra stalaktitli şerefe altı başlar. İnce sütunçelerin desteklediği İran tarzı bir sakīfenin örttüğü peteğin üstünde soğan şeklinde bir külâh bulunmaktadır. Minaresindeki bu görünüm, kubbe eteğindeki palmet kuşağıyla çatı saçağındaki stalaktitli bordürde de belirgindir. Bu detaylar yapıya XVIII. yüzyıl sonlarında ve XIX. yüzyıl başındaki tâdilâtlar sırasında ilâve edilmiştir. Minare şerefesine ise bu biçim 1866 tâdilâtında verilmiştir ki o dönemde inşa edilen birçok yapının minaresiyle benzerlik gösterir. Minarenin bu kısmı 1961 yılı sonu ve 1962 yılı başlarında tamir edilmiştir. Mescidin bânisi olan İmam Ali Efendi’nin şâhide taşı kitâbesiz mezarı mescidin yakınındaki Valilik Binasında Cevad Paşa Kütüphanesi’nin arka kısmında yer almaktadır. Kaynak: TDV İslam Ansiklopedisi” Caminin içerisi rengarenk. Kubbesi, mihrap ve minberi ve de pencere kenarlarındaki işleme ve renk uyumu ile güzel bir cami. Caminin iki cephesi valilik binası bahçesi içerisinde yer alıyor. Minaresi de yukarıda yazıldığı gibi farklı, estetik bir görünüm arzediyor.

-MARMARAY SİRKECİ İSTASYONU CAĞALOĞLU GİRİŞİ
-DÖRDÜNCÜ KADIN ÇEŞMESİ
-HOCAPAŞA CAMİİ (HOCA ÜVEYS MESCİDİ)
-SAFVETİPAŞA TEKKESİ (STK)
Dördüncü Kadın Çeşmesi
Yapılış Tarihi: H. 1234 / M. 1818-19
Kitabesi;
Sultân-ı İskender-sıfât Mahmûd Hân-ı nîk-baht
Zîb-âver-i dîhîm ü taht şâhenşeh-i deryâ-nevâl
İhsânıdır ayn-ı hayât reyyân olup hep kâinât
Bir katredir Nîl ü Fırat cûdıyle yâd olsa misâl
Hak şevketin müzdâd ide her ân ü dem dil-şâd ide
Tevfîkini müzdâd ide dâim o Hayy-ı Zü’l-Celâl
Fâtih Mehemmed Hân iken âlemlere sultân iken
Bu çeşmesi coşar iken gelmiş idi ona zevâl
Şâh-ı cihânın nâgehan hâss-ı harîminden hemân
Dördüncü Kadın bî-gümân yapdırdı ol nigû-hisâl
Rûh-ı şerîfin şâd edip hem çeşmesin âbâd edip
Akıtdı suyun yâd edip atşâna her rûz ü leyâl
Târîh libâsın böyle hiçbir misli Fâik var mı hiç
Dest-i duʽâyı aç gel iç bu çeşmeden ayn-ı zülâl

Kaynak: https://kulturenvanteri.com (E.T.: 18.9.2022)

Camiden çıkıp, Marmaray Sirkeci İstasyonu Cağaloğlu girişini fotoğrafladıktan sonra sağa aşağı Sirkeci yönüne doğru Ankara Caddesinde yürüyüşümüze devam ediyoruz. Sağa kıvrıldıktan sonra ilk sağa Ebussuud Caddesine dönerek Gülhane yönüne doğru ilerliyoruz. Bugünkü hedefimiz Gülhane Parkı tarafına geçmeden tramvay sınırına kadar bölgeyi dolaşabilmek. Ebussuud Caddesinde 50 metre kadar ilerledikten sonra ilk sola Hocapaşa Sokağına dönüyoruz. Uzaktan cami kubbesi ve minaresini görüyoruz. Caminin bu cephesinde tamamı siyah / yeşilimsi granit ile kaplanmış, orijinalliği kalmamış Dördüncü Kadın Çeşmesini fotoğraflıyoruz. Aynanın üstünde yeşil zemin üzerinde 7 satır, 2 sütunluk kitabe, onun da üzerinde tuğra yer alıyor. Tuğra, muhtemel Sultan II. Mahmud’a ait. Kitabenin altında 1234 tarihi yer almış. Bu tarih 1818 – 19 tarihlerine karşılık geliyor. Çeşmenin musluğu bulunuyor ancak tekne kısmı kapatılmış. Hocapaşa Sokağı caminin köşesinde çatallaşarak sağdan devam ediyor. Caminin diğer cephesi ise İbni Kemal Caddesine bakıyor. Hoca Paşa Camii girişinde bulunan Fatih Belediyesince konulan tabelada: “Sirkeci’de, İbni Kemal Caddesi ile Hoca Paşa Sokağının kesiştiği yerdedir. Caminin asıl adı Hoca Üveys Mescidi’dir. Asını, camiyi yaptıran Hoca Üveys bin Kayser’den almıştır. Cami 1580 -1590 yıllarında tamamlanmıştır. Hoca Üveys, Sultan III. Murad zamanında başdefterdarlık yapmış, sonra da vezirliğe yükselmiştir. Cami 1868 – 69’da bütünüyle yeniden yeniden yapılmış ve 19.yüzyıl mimari özelliklerini taşımaktadır. Mihrabı 1964 yılında yenilenmiş, Kütahya çinileriyle kaplanmıştır. Minare, kalın gövdeli, tek şerefeli ve taş külahlıdır. Giriş kapısının sağında ayna taşı rokoko tarzı bir çeşme üzerinde yazan yedi beyitlik kitabede II. Mahmud’un dördüncü hanımı tarafından yenilendiği yazar. Çeşmenin ilk yeri Fatih döneminde caminin karşısında bulunmaktaydı. Hoca Üveys, 999 yılında -1590- vefat etmiş, Mısır’da yaptırdığı caminin avlusuna defnedilmiştir.” yazılanları okuduktan sonra camiye girdik. Yüksek pencereli, tavanı ahşap, güzel bir camii. Sadece halının rengi uyumsuz olmuş. Camiden çıkıp İbn-i Kemal Caddesinde yürüyoruz. Sağ tarafımızda girişi üstteki sokağa açılan Marmaray Sirkeci İstasyonu bulunuyor. İbn-i Kemal Caddesini kesen Orhaniye Caddesini geçerek İbn-i Kemal Caddesinde devam ediyoruz. Orhaniye Caddesi, İbn-i Kemal Caddesi köşesinde 3 katlı, geniş avlusu olan Safvetipaşa Tekkesini görüyoruz. Tekke halen bir STK tarafından kullanılmaktadır. Tekke bir ada içerisinde yer almakta olup, avlunun dört bir köşesinde tekkeye ait yapılar yer almaktadır (Orhaniye Caddesi, İbn-i Kemal Caddesi, Safvetipaşa Sokağı ve Ebussuud Caddesi). Tekkenin ana giriş kapısının önünden geçerek tekkenin köşesinden yukarı doğru Safvetipaşa Sokağına yöneliyoruz.

-ASKERİ RÜŞDİYE
(PROF DR. FUAT SEZGİN İSLAM BİLİM TARİHİ ENSTİTÜSÜ)
-HACI BEŞİRAĞA SEBİLİ VE ÇEŞMESİ
-HACI BEŞİR AĞA KÜLLİYESİ (-CAMİ, -KÜTÜPHANE,
-MEDRESE, -TEKKE, -SEBİL, -DÜKKANLAR, -ÇEŞME, -STK)
-BEŞİRAĞA DUVAR ÇEŞMESİ
-AKŞAM 1918
Askeri Rüşdiye (Soğukçeşme) Kitabesi
1 Hazret-i Abdülhamîd Hân-ı ma’ârif-pîşenin
Mülkün istikbalini te’mîndir emniyyesi
2 Onun için açtı yer yer muntazam rüşdiyyeler
Ne Sitanbul ü ne Bağdâd kaldı ne Suriyyesi
3 Nakd ü vakti sarf edip gel cem‘-i zâd-ı dâniş et
Harc-ı âlemdir ucuzdur şimdi vezni kıyyesi
4 Hâme-i tâz u tann-ı Hüsnî dedi târîhine
“Feyz ü ilmin menba’ıdır Askerî Rüşdiyyesi”
H. (1)293 / M. 1876
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 12.11.2022)

Hacı Beşir Ağa Sebili ve Çeşmesi
Yapılış Tarihi: H.1157 – 1158 / M. 1745 – 1746
Sebilin Kitabesi;
Hidivv-i dâd-meşreb âb-rûy-ı saltanat yaʽnî
Cenâb-ı Hazret-i Sultân Mahmûd-ı felek-dergâh
Mahall ü mevkiʽinde bunca hayrât eyleyip inşâ
Ser-â-pâ-yı cihânı kıldı âbâdan o şâhenşâh
Onun de’b-i şerîf ü mesleğin der-pîş edip işte
Bu rûh-efzâ sebîli yapdı ağa-yı mekârim-hâh
Ağa-yı ekrem-i Dârüssaâde menbaʽü’l-hayrât
Cihân-himmet el-Hâc Beşîr Ağa-yı âlî-câh
Verip nûş eyleyen atşâna feyz-i lezzet-i câvid
Bu su âb-ı hayâtın hükmün icrâ etmede billâh
Vürûdu Selsebîlin menbaʽındandır bunun yâhûd
Çıkar mecrâsı havz-ı Kevsere mânendi-i şeh-râh
Halâvetde şeker-levn ü safâda şîrdir ammâ
Mizâc-ı dil-keşinde müstekîn hâsiyet-i dîmâh
Olup târ-ı eşiʽa fil-mesel zencîrîn-i zerrîn
Ona şâyeste sîmin gözeler arz etse mihr ü mâh
Bu âb-ı dil-keş ebnâ-yı sebîli seyr kıldıkça
Olâ şâdâb-ı devlet ol ağa-yı ârif ü âgâh
Atâş-ı âleme târîhin işrâb eyle ey Rahmî
Gel iç mâ’-i hayât-ı dil-küşâyı fî-sebîlillâh

Çeşmenin Kitabesi; (Sebile bitişik)
Hân Mahmûd’a muʽîn olsun hemîşe lutf-ı Hak
Âb-rûy-ı enbiyâ feyz-i seher-gâh aşkına
Devletinde etdi bu ayn-ı musaffâyı revân
Hazret-i ağa-yı zî-şân ol şehenşâh aşkına
Hâdim-i Dârüssaâde Ağası el-Hâc Beşîr
Eyledi irvâ atâşı ol iki mâ’ aşkına
Rahmîya berceste bir târîh-i tâm ister ona
Gel gel iç bu çeşme-i dil-cûdan Allâh aşkına
Kaynak: https://kulturenvanteri.com (E.T.: 18.9.2022)

Hacı Beşir Ağa Duvar Çeşmesi Kitabesi
(avlu Giriş Kapısının yanı)
1 Menbaʽ-ı lutf u himem Hazret-i Hân Mahmûd’un
Olmada cûy-ı atâsıyla cihân âbâdan
2 Niyyet-i hâlis ile kıldı nice hayr-ı celîl
Eyledi eserini der-pîş Ağa-yı zî-şân
3 Hâfız-ı Dârüssâade ol kerem-kâr-ı be-nâm
Âb-ı ihsânı ile etdi atâşı reyyân
4 Dil-i âşık gibi bu hayrân-ı çeşm olmuş iken
Etdi niʽmetiyle her teşne-lebânı şâdân
5 Feyzî-i bendesi târîhini etdi işrâb
“Hasaneyn aşkına sıhha gel al iç âb-ı revân”
H. 1157 / M. 1744-45
1 Cömertlik menbaı Mahmut Han
Hazretlerinin kerem ırmağıyla
dünya mamur olmaktadır.
2 O, halis niyet ile nice hayır eserleri
yaptırmıştır. Eserini, şanlı ağa
nazar-ı dikkate vermiştir.
3 O nam sahibi, cömert darüssaade ağası,
ihsanının suyu ile susamışları suya kandırdı.
4 Âşığın gönlü gibi gözden uzak iken iyiliğiyle
susamışları sevindirmiştir.
5 Bendesi Feyzî, tarihini söyledi:
“Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin
aşkına gel, afiyetle su iç.”
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 13.11.2022)

Safvetipaşa Sokağı başlangıcına kadar çıkarak yokuşu bitiriyoruz. Sola Ebussuud Caddesine dönerek Gülhane yönüne doğru Alemdar Caddesine kadar ilerliyoruz. Sağa dönerek yukarı Ayasofya yönünde ilerliyoruz. Sağ tarafımda Bab-ı Ali duvarları yükseliyor. Bab-ı Ali’nin ana girişi restorasyondan dolayı vinillerle kapatılmış. Bab-ı Ali binasını geçtikten sonra Alemdar Caddesi üzerinde köşede 2 katlı tarihi Askeri Rüşdiye binası göze çarpıyor. Bina halen Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi bünyesinde Prof. Dr. Fuat Sezgin İslam Bilim Tarihi Enstitüsü olarak kullanılıyor. Rüşdiyenin önünde bulunan prizma tabelada binanın tarihçesi hakkında bilgi verilmiş: Bina, II. Abdülhamid zamanında askeri rüşdiye, yani ortaokul olarak yaptırılmış. Binanın ikinci kat çıkmasının tam ortasında en üstte içerisinde yıldız bulunan bir rozet, rozetin etrafında ise savaş aletlerinin yer aldığı arma bulunmaktadır. Armanın altında günümüz Türk Bayrağı rozet içerisinde yer almış. Onun da altında binasın adı “Mekteb-i Rüşdiye-i Askeriyye” yazısı, altında 4 satır, 2 sütunluk kitabesi. Kitabenin sol alt köşesinde 293 tarihi dikkati çekiyor (1876-1877). Abdulhamid’in tahta çıktığı ilk yıllar. Rüşdiyenin köşesinden yukarı doğru Alay Köşkü Caddesine dönerek hafif yokuş yukarı yürüyoruz. Yine sağımızda Bab-ı Ali yapısı. Alay Köşkü Caddesi ile Hükümet Konağı Sokağı köşesinde gözümüze Sebil takılıyor. Yaklaştığımda Sebil ile çeşmenin birlikte olduğunu görüyoruz. Araştırmalarımızda Hacı Beşirağa Sebili ve Çeşmesinin Hacı Beşir Ağa Külliyesine ait olduğunu öğreniyoruz. Caddeye bakan kısımlarda külliyeye ait dükkanlar bulunuyor. Biz dükkanların olduğu yönde değil de sebil ve çeşmenin olduğu köşeden sağa Hükümet Konağı Sokağına dönüyoruz. Külliyenin cadde ve sokağa bakan kısımları 3 katlı. Binanın köşesinde yer alan Hacı Beşirağa Sebili halen büfe olarak kullanılıyor. Sebil 5 pencere ve her pencere üzerinde iç bükey zemin üzerinde 4 satırlık kitabe bulunuyor. Sebil 1157 tarihinde yaptırılmış (1745-1746). Sebilin hemen yanında müştemilatı olan çeşmenin de 4 satır, 2 sütunluk kitabesi bulunuyor. Kitabenin sol alt köşesinde yine 1157 tarihi yer alıyor. Çeşmenin musluğu ve teknesi bulunmuyor. Çoğu zaman önünde küçük taburelerde oturan insanlardan dolayı çeşmeyi fark bile edemeyebilirsiniz. Sebili ve çeşmeyi solumuza alarak külliye duvarı boyunca hafif yokuş yukarı çıkıyoruz. Külliye avlu duvarı bitiminde avlu giriş kapısı bulunuyor. Kapının yanında Hacı Beşir Ağa Duvar Çeşmesi yer alıyor. Çeşmenin 5 satır, 2 sütunluk kitabesi bulunuyor. Çeşme, sebilin yanındaki çeşme ile aynı isimli olduğu için “Beşir Ağa Çeşmesi”, “Hacı Beşir Ağa Camii Avlu Duvarı Çeşmesi”, “Hacı Beşir Ağa Külliye Çeşmesi” gibi isimlerle anılmıştır. Biz ise “Hacı Beşir Ağa Duvar Çeşmesi” olarak adlandırdık. Çeşmenin klasik ayna bölümü ve de musluğu bulunmuyor. Teknesi yerli yerinde. Hacı Beşir Ağa Külliyesi avlu giriş kapısı sol tarafında, çeşmenin yanında prizma tabela bulunuyor. Külliye hakkında bilgi edinmek üzere yazılanları okuyoruz: “Külliyenin banisi III. Ahmet ve I. Mahmut dönemlerinde hizmet etmiş olan Dârüssaade ağası Hacı Beşir Ağa’dır. Külliye 18. yüzyıl ortalarında (1744-1745 yılları arasında) inşa edilmiştir. Caminin giriş kapısındaki kitabeden II: Mahmut döneminde (1826-1839) büyük bir onarım geçirdiği anlaşılmaktadır. Cumhuriyet döneminde ise zaman zaman onarımlar görmüştür. Yapının mimarı bilinmemektedir. 1737 – 1745 tarihleri arasında mimarbaşı olan Ser Mimar Çelebi Mustafa Ağa’nın külliyenin inşaasında etkili olduğu düşünülebilir. Külliye; cami, kütüphane, medrese, tekke, sebil, dükkanlar, iki adet çeşme ve caminin doğusunda bulunana sıbyan mektebi ya da hünkar mahfili olarak kullanılmış olabilecek iki katlı bölümden oluşmaktadır. 2008-2010 yıllarında medrese ve tekke dışındaki bölümler restore edilmiştir. .. Cami, külliyenin güneyinde yer almaktadır ve iç mekan kare planlı olup, üzeri kubbe ile örtülüdür. Son cemaat bölümü çift revaklıdır. Cami harimine girişteki kapının üzerinde talik hatlı bir kitabe bulunmaktadır. Son cemaat bölümünün avlu tarafındaki ilk revağı aynalı tonozla örtülü üç birimden oluşmaktadır. Kesme taştan yapılmış olan minare, kare planlı bir kaide üzerinde oturmaktadır ve son cemaat yerinin batısında medrese girişinin yanında bulunmaktadır.” Külliye avlu giriş kapısı yüksekçe ve kapı üzerinde 8 satır 4 sütun olmak üzere kitabesi, kitabenin üzerinde ise bir tuğra yer almış. Hacı Beşirağa Külliyesi halen bir STK’mız tarafından kullanılıyor. Avlu giriş kapısı üzerinde Beşirağa Akademi başlığı altında üniversite de eğitim gören kız öğrencilere dönük 2 yıllık program uygulandığı ile ilgili afişi okuyoruz. (İslami ilimler ve tamamlayıcı sosyal ve beşeri ilimler dersleri, Klasik Arapça ve akademik İngilizce eğitimi, gibi alt alt alta bir çok imkanlar sıralanmış.) Avlu kapısından içeri girdik. Sağ yanımızda medrese bulunuyor. Medrese giriş kapısının üzerinde 5 satır, 4 sütun kitabe yer alıyor. Medrese kısmına avlusunda küçük bir gurup sohbet ettiğinden iç kısımlara girmedim kapısından bakmakla iktifa ettim. Cami kapalı idi. Namaz kılmak isteyenler son cemaat yeri dışa açık olduğundan en azından namazınızı kılabilirsiniz. Külliyenin hangi kısmına baksanız önünüze bir kitabe çıkıyor. Cami giriş kapısının üzerinde 6 satır, 3 sütun kitabe yer almaktadır. Cami son cemaat yerinde üst kata çıkan merdivenleri görür görmez dikkatlice yukarı çıktık. Hanımlara mahsus namaz kılma bölümünden caminin içini fotoğraflama imkanı bulduk. Cami batı süsleme sanatının ilk uygulandığı camilerden. Örneğin kubbe klasik motif dışında daha kalın hatlarla çizilmiş, merkezinde yaprak desenlerin bulunduğu, kubbenin pencerelerine kadar çiçek desenleri ile devam ederek, kalın S şekline bağlanmış (benim teknik olmayan açıklamam bu kadar oluyor). Barok sanat akımının uygulandığı ilgi çekici güzel bir cami. “…Beşir Ağa Külliyesi, Türk sanatında Batı tesirleriyle ortaya çıkan yeni sanat akımının ilk eserlerinden olan değerli bir yapı topluluğudur. Burada ayrıca nâdir rastlanır bir özellik olarak cami, medrese ve tekkenin bir kitle halinde birleştirildiği görülür.” (Ayrıntılı bilgi için İslam Ansiklopedisinin BEŞİR AĞA KÜLLİYESİ maddesine bakılabilir. E.T.:13.11.2022). Külliyeden çıktıktan sonra, etrafını dolaşmaya başlıyoruz. Çünkü bazı yapılar külliyenin parçası gibi. Hacı Beşir Tekkesi Sokağına girdiğimizde yanılmadığımızı anladık. Beşir Ağa Tekkesi binası halen İl Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıf Başkanlığı olarak kullanılıyor. Tekkenin giriş kapısı üzerinde 3 satır, 2 sütunluk bir kitabe bulunmaktadır. Artık dönüşe geçiyoruz. Külliyenin Hacı Beşir Ağa Sebilini fotoğraflarken tam karşısında Bâb-ı Âli aslına kavuşuyor başlıklı afişleri görüyoruz. Açık olan inşaat kapısından inşaatı fotoğrafladık. Temeli yeni atılmıştı. 1911 yılında meydana gelen yangın nedeniyle tamamen yok olan, bir daha da inşa edilmeyen Şurâ-yı Devlet Dairesi mevcut görsellerden yola çıkılarak yeniden inşa edileceğini afişlerden öğreniyoruz. Marmaray Sirkeci İstasyonu Cağaloğlu girişine doğru yürüyoruz. Dönüş yolunda Valilik binasının diğer bir kapısında Bab-ı Ali başlıklı tabela dikkatimizi çekiyor. Bu yazıyı önemine binaen aktarıyorum: “18.yüzyıl başlarında Sultan Abdülmecit döneminde yapılan Bab-ı Ali, kelime olarak Yüce kapı anlamındadır. Siyasi literatürümüzde, Hükümet Kapısı, Bakanlar Kurulu toplantı makamı anlamı taşımaktadır. Paşa kapısı olarak ta anılan bu bölge daha önce Sadrazam Konağı’nın bulunduğu bilinmektedir. Osmanlı İmparatorluğunun ilk Dönemlerinde Bakanlar kurulu toplantıları (Divan-ı Hümayun) Topkapı Sarayı Kubbealtı’nda yapılmakta iken, Sadrazam zaman zaman Bab-ı Ali ‘de de Bakanlar Kurulu’nu toplardı Tanzimat’tan (1839) itibaren Sadrazam ikametgahı olarak kullanılmaktan çıkmış, tamamen Sadaret (Başbakanlık) makamı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Esas girişi oluşturan ve buraya adını veren Bab-ı Ali anıtsal kapısı 20.yüzyıla kadar kullanılmıştır. Bu kapı Gülhane Parkı cephesi Alay Köşkü karşısındadır. Bab-ı Ali’nin günümüzde kullanılan kapısı Ankara Caddesindeki mermer merdivenli giriştir. Her iki kitabede yapının Sultan Abdülmecit tarafından yaptırıldığı belirtilmekte olup, sanatlı yazılar Yesarizade Mustafa İzzet Efendi’nindir… Bu binada yapıldığı günden başlayarak 60 sadrazam (başbakan), 48 reisülküttap (dışişleri bakanı), 22 vakanüvis (Osmanlı’nın ilk resmi tarihçileri) görev yapmıştır. Cumhuriyetin ilan edilmesinden itibaren 23 vali bu binada görev yapmıştır.” Bugünkü son fotoğrafımız 4 katlı, giriş kapısının üzerinde rozet şeklinde Osmanlıca “Akşam 1918” yazılı küçük bir tabela oluyor. Akşam gazetesi, 20 Eylül 1918’de Necmettin Sadak tarafından kurulmuş Osmanlı Devleti son dönem gazetelerinden birisidir. (15:00)

BAZI SOKAK İSİMLERİ: 

Mahmudpaşa Camii Tamir Kitabesi
1 Cenâb-ı Hazret-i Sultân Osmân Hân-ı sâlis kim
Bilir evkât-ı hams içre duʻâsı farz-ı ayn ebrâr
2 Sirâc-ı dîn imâm-ı müslimîn ol dâver-i asrın
Sabâhü’l-hayr-ı şevket cebhesinde matlaü’l-envâr
3 Rızâullah için olmakla dâim saʻy-i meşkûru
Bu âlî maʻbedin ihyâsına Hak eyledi ikdâr
4 Metâf-ı ehl-i sünnet kıble-i ashâb-ı taâttir
Zihî hayr eyledi ol mecmaʻ-ı memdûha-i âsâr
5 Kırâat eyleyip âyât-ı Nasrı resm-i Osmânî
Melâik mahfilinde feth-hân olmaktadır her bâr
6 Bi-arş ü kürsî-i a‘lâ, bi-hakk-ı Mescid-i Aksâ
Ola hoşnûd rûh-ı Mustafâ vü Hazret-i Gaffâr
7 Teveccüh eyleyüp dergâh-ı Hakka hüsn-i niyyetle
Dedi taʻmîrine târîh için bu beyti istihzâr
8 “İmâm-ı ahd olan Sultân Osmân eyleyip imdâd”
“Kılındı maʻbed-i Mahmûd Paşa yümnile i‘mâr”
H. 1169 / M. 1755-56
Mahmudpaşa Camii Tamir Kitabesi Açıklama
1 İyilik ve hayır sahibi büyüklerin, beş vakit duasının farz-ı ayn
olduğunu bildiği Sultan Osman Han Hazretleri dinin meşalesi,
2 Müslümanların önderi, zamanın hükümdarı,
yüzü azametin hayırlı sabahının doğuş yeri olandır.
3 Beğenilmiş gayretleri her zaman Allah’ın rızası için
olmakla Allah, bu yüce mabedin ihyasına kuvvet verdi.
4 O övülmüş eserlerin hep uhdesinde bulunduğu padişah, Müslümanların
Kabe’si ve ibadet edeceklerin kıblesi olan ne de güzel bir hayır yaptı.
5 Melekler, caminin mahfilinde Osmanlı usulü, “nasr
ayetleri”ni okuyup her an Fetih Suresi’ni okumaktadır.
6 Allah’ın yüce arşı ve kürsisi hakkı için, Mescid-i Aksa hakkı
için Hz. Peygamber’in ruhu ve Gaffar olan Allah hoşnut olsun.
7 Allah’ın eşiğine güzel bir niyetle yönelip tamirine tarih
için şu beyti hazırlayıp dedi:
8 “Zamanın önderi olan Sultan Osman’ın himmetiyle” “Mahmut
Paşa Camii güzel bir şekilde imar edildi.”
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 28.10.2022)
Hacı Beşir Ağa Külliyesi
Avlu Giriş Kapısı Üzerindeki Kitabe
1 Şehinşâh-ı cihân Sultân Mahmûd-ı felek-dergâh
Sezâdır dergehinde bende olsa dâver-i Dârâ
2 O sultân-ı kerem-ver bende-perver hüsrev-i dehre
Hayr-hâh sadakât-kâri bi- zat-ı ekmel ü dânâ
3 Yegâne bende-i mergûb hassü’l-hâs makbûlü
Ağa-yı Hazret-i dârü’s-saâde ol kerem-fermâ
4 Kerîm-i sâf-tıynet dâver-i gayretkeş-i devlet
Esâs-ı ma’delet hikmet-şinas bû Âli Sinâ
5 O zât-ı muhterem memdûh-ı âlem dâver-i ekrem
Cihânı lutf u cûd u himmetiyle eyledi ihyâ
6 O zâtın âyet-i ihlâsına bürhân-ı kâtıʻdır
Bu nev tertîb-i zîbâ bu bihîn âsâr nev-peydâ
7 Muallâ medrese dil-cû sebîl ü tekyegâh-ı nev
Münevver mekteb ü dârü’l-kitâb-ı bî-bedel hakkâ
8 Nümû-dâr olmamış emsâli mir’at-ı cihân içre
Ki eşbâh-ı nezâirden mugarrâ her biri zîra
9 Mahallinde hülâsâ hayr-ı pâk-i bî-nâzîr oldu
Vere bânîsine Feyyâz-ı Mutlak ecr-i lâ-yuhsâ
10 Vak’ayı eyleyüp âfâtdan zât-ı keremkârın
Müeyyed eyleye sadr-ı refîʻinde onu Mevlâ
11 Sühan-senc-i maârif-pîşegânın her biri gerçi
Bu nev hayr-ı bedîʻe nice târîh ettiler inşâ
12 Senâ-hân-ı kadîmî Ni’met-i dâî dahi böyle
O hub evsâf-ı zat-ı medh et âsâriyle gûyâ
13 Dedi itmâmın târîh için bu beyt-i garrâyı
Ki nokta konmaz el-hak olsa tâk-ı bâbına imlâ
14 “Bu dârü’l-ilm-i bâlâ-tarhı lillâh eyleyip bünyâd”
“Hele bu bâbda ihyâ-yı ulûm etti Beşir Ağa”
H. 1158 / M. 1745-46
1 Eşiği felek kadar yüce olan cihanın şahlar şahı
Sultan Mahmut’un eşiğinde Dârâ’nın veziri kul olsa yaraşır.
2 O hayır işleri arzusundaki kâmil, bilgili, padişahın sevdiği bendesi
ve en has makbulü, kerem sahibi darüssaade ağası hazretleri,
3 padişahın biricik itibarlı bendesi ve en has yakınıdır.
4 Bu âlî bina tertemiz yaratılışlı cömert, devletin
çalışkan veziri, hikmetin temeli olan
5 o zat-ı muhterem, herkesin övdüğü cömert
vezir, dünyayı cömertlik ve himmetiyle ihya etti.
6 Bu yeni bir tarzda yapılmış güzel bina, bu yeni
inşa edilmiş güzel eserler o zatın ihlâsına kesin delildir.
7 Yüksek bir medrese, gönül çeken bir sebil, yepyeni bir tekke,
münevver bir mektep ve doğru emsalsiz bir kütüphane…
8 Dünya aynası içinde emsali görülmemiştir,
zira her biri benzerlerinden apayrıdır.
9 Kısacası tam yerinde benzersiz, temiz bir hayır eseri oldu.
Mutlak feyiz verici olan Allah yaptırana sayısız ecir versin.
10 Mevla, cömert zatını afetlerden koruyup
yerini yüce katında sağlamlaştırsın.
11 Gerçi marifet sahibi şairlerin her biri bu yeni güzel
hayır eserine nice tarihler söylediler.
12 Eskiden beri övücüsü, duacısı Nimet de
güya o güzel hayır eserlerinin evsafıyla tamamlanmasına
13 tarih için bu parlak ve güzel beyti söyledi
ki kapısının takına imla olsa doğrusu nokta konmaz:
14 Beşir Ağa, bu yüksek tarzdaki ilim
evini Allah için yapıp burada ilme hayat verdi.
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 12.11.2022)
Hacı Beşir Ağa Cami Avlusu Medrese Avlusuna
Girişi Kitabesi
1 Medâr-ı kutb-ı adâlet cenâb-ı Hân Mahmûd
Sipihr-i fazl ü edeb şeyh ü şâb kavlince
2 Vücûdu masdar-ı hayr-ı ef’âl ü ihsândır
Ricâl-i dâniş-i sohbet-nisâb kavlince
3 Yapıldı işte bu nev medrese zamânında
Ağa-yı ekrem-i âli-cenâb kavlince
4 Ağa-yı a‘zam-ı dârü’s-saâde Hacı Beşir
Cihân-ı hayrdan ehl-i savâb kavlince
5 Kaziyye-i hasenata netice-bahş ü fevr
Odur sikât-ı sahîhü’l-cevâb kavlince
6 Bunun gibi nice hayrât ola dahi peydâ
O zât-ı ekrem-i dâd-intisâb kavlince
7 Bürûc-ı çerhile yeksân semân hücreleri
Zevi’l-ma‘ârif ilm-i hisâb kavlince
8 Müferrih oldu hele he’yet-i dil-ârâsı
Mühendisân-ı hazâkat-meâb kavlince
9 Dedim binâsına târîh-i bî-bedel Rahmî
“Makâm-ı ders ü ifâde küttâb kavlince”
H. 1157 / M. 1744-45
1 Adalet kutbunun medarı olan Sultan Mahmut Hazretleri,
yaşlı ve genç herkesin dilinde edep ve fazilet göğüdür.
2 Sohbet ehli ilim sahiplerinin ifade ettiği gibi
vücudu, hayırlı ve güzel işlerin doğuş yeridir.
3 Yüce kerem sahibi Ağa hazretlerine göre bu
yeni medrese onun zamanında yapıldı.
4 Ehl-i salâvat dilinde hayır sahiplerinden
Darüssaade Ağası Hacı Beşir Ağa,
5 doğru şahitlerce hayır işlerinde neticeye
ulaşmış biridir.
6 Adalet ve cömertlik sahibi o Ağa’nın sözü,
bunun gibi nice hayır eserlerinin yapılacağıdır.
7 Marifet sahipleri ve mimarların dediğine göre
sekiz odası feleğin burçları ile birdir.
8 İşinin ehli mühendisler, gönlü süsleyen
binasının insana ferahlık verdiğini söylerler.
9 Rahmi, yapımına emsalsiz bir tarih söyledim:
“Kâtiplerce burası ders ve ifade makamıdır.”
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 13.11.2022)
Hacı Beşir Ağa Cami Girişi Kapı Üzerindeki Kitabe
1 Hatîb-i minber-i adl ü kerâmet-câmi‘-i şevket
İmâm-ı dîn ü devlet Hân Mahmûd-ı kerem-pîrâ
2 Nice hayr ile kürsî-i cihânı beyt-i mâ‘mûre
Müşâbih eyledi ol kıble-i şâhân-ı mülk-ârâ
3 Bi-tevfîk-i Hudâ eserine kıldı iktidâ çün kim
Ağa-yı Hâfız-ı Dârü’s-saâde izz ile hâlâ
4 Muvaffak oldu Hân Mahmûd-ı Sânî şimdi tecdîde
O şâhın vasfına Hıfzî bu târîhi demiş gûyâ
5 Değildir bu tesâdüf mahz-ı tevfîk u kerâmettir
Çerâğ-ı nâm-dâşın kıldı kendi abd-veş ihyâ
6 Beşir Ağa’nın Allah eyledikçe rahmetin müzdâd
Binâ-yı devlet-i bânîsini Hak ede pâ-ber-câ
7 Çıkıp erkân-ı çârı üzre kıldı birbirin tebşîr
Tavâf ettikte Feyzî sâkinân-ı âlem-i bâlâ
8 Bu mısra‘la dediler gayr-i ez-menkût târîhin
“Eser bir câmiü’l-envâr yaptırdı Beşîr Ağa”
H. 1158 / M. 1745-46
1 Adalet minberinin hatibi, azametin keramet toplayıcısı;
din ve devletin önderi, cömertliğin süsü ve mülkü
süsleyen şahların kıblesi Mahmud Han
2 pek çok hayrı ile dünya kürsüsünü Beyt-i Mamur’a benzetti.
3 Darüssaade Ağası, Allah’ın
yardımıyla şerefle şimdi eserine iktida etti.
4 II. Mahmud Han şimdi yenilenmesine muvaffak oldu.
Hıfzî, o padişah hakkında bu tarihi söyledi:
5 Bu tesadüf değil, keramet ve yardımın ta kendisidir.
Aynı adlı çerağ kıldı, kulu gibi ihya etti.
6 Allah Beşir Ağa’ya rahmetini artırdıkça,
camii yaptıranın saadet binasını da pâyidâr kılsın.
7 Ey Fevzî, yüce âlem sâkinleri burayı tavaf ettiğinde
dört erkân üzere çıkıp birbirlerini müjdelediler ve
8 tarihini noktasız harflede bu mısra ile
söylediler: Beşir Ağa, nurlar toplayan eser yaptırdı.
(Kaynak: Kitabelerin Kitabı Fatih E.T: 13.11.2022)
Beşir Ağa Dergâhı / Tekkesi Kitabesi
1 Zîb ü zîverle bu dergeh fi’l-mesel
Kalb-i sâf-ı ârif-i billâhdır
2 Tabʻıma lâyıh iden bu nükteyi
Feyz-i pîrândır in dergâhdır
3Rahmiyâ târîhi itmâmı anın
“Nass-ı pâk fezkuru ismullâh’dır”
H. 1158 / M. 1745-46
1 Güzellik ve süsüyle bu dergâh Allah’ın arif
kulunun temiz kalbi gibidir.
2 Bu nükteyi gönlüme ilham eden,
dergâhın şeyhlerinin feyzidir.
3 Ey Rahmi, onun tamamlanma tarihi şudur:
“………..?…………….”

HANGİ MAHALLELERDEN GEÇTİK? -SURURİ, -HOBYAR, -MOLLA FENARİ, -BEYAZIT, -ALEMDAR, -HOCAPAŞA, -HOBYAR (10.37 – 15.00)

GEZİ GÜZERGAHI: –MAHMUTPAŞA ÇEŞMESİ, -ZENBİLLİ SEYYİD ALİ ÇEŞMESİ, -SURURİ DAYE HATUN CAMİİ, -RÜSTEM PAŞA MEDRESESİ, -KASIM GÜNANİ CAMİİ, -DÜYUN-U UMUMİYE (İSTANBUL ERKEK LİSESİ), -İRAN İSLAM CUMHURİYETİ BAŞKONSOLOSLUĞU, -TÜRKİYE GAZETECİLER CEMİYETİ, MİLLİ TÜRK TALEBE BİRLİĞİ (MTTB), -KETHÜDA MEHMET PAŞA ÇEŞMESİ, -…….TÜRBESİ, -BÜYÜK REŞİTPAŞA ORTAOKULU, -GÜZELCE MAHMUD PAŞA ÇEŞMESİ, MAHMUDPAŞA CAMİİ, -MAHMUDPAŞA TÜRBESİ, -NURUOSMANİYE KÜTÜPHANESİ, -NURUOSMANİYE TÜRBESİ, -AHMET KETHÜDA ÇEŞMESİ, -NURUOSMANİYE KÜLLİYESİ (-CAMİİ, -MEDRESE, -HÜNKAR MAHFİLİ, -KÜTÜPHANE, -TÜRBE, -SEBİL, -ÇEŞME), -III. OSMAN ÇEŞMESİ, …….ÇEŞMESİ, -MAHMUD NEDİM PAŞA TÜRBESİ, -CEZERİ KASIM PAŞA CAMİİ, -HADIM HASAN PAŞA MEDRESESİ VE ÇEŞMESİ (KİTAP KAFE), -NAFİA NEZARETİ BİNASI, -CAĞALOĞLU HAMAMI, -I. MAHMUD ÇEŞMESİ, -YUSUFAĞA SIBYAN MEKTEBİ, -BAB-I ALİ (İSTANBUL VALİLİĞİ), -NALLI MESCİD (VİLAYET CAMİİ), -MARMARAY SİRKECİ İSTASYONU CAĞALOĞLU GİRİŞİ, -DÖRDÜNCÜ KADIN ÇEŞMESİ, -HOCAPAŞA CAMİİ (HOCA ÜVEYS MESCİDİ), -SAFVETİPAŞA TEKKESİ (STK), -ASKERİ RÜŞDİYE (PROF DR. FUAT SEZGİN İSLAM BİLİM TARİHİ  ENSTİTÜSÜ), -HACI BEŞİRAĞA SEBİLİ VE ÇEŞMESİ, -HACI BEŞİR AĞA KÜLLİYESİ (-CAMİ, -KÜTÜPHANE, -MEDRESE, -TEKKE, -SEBİL, -DÜKKANLAR, -ÇEŞME, -STK), -HACI BEŞİRAĞA DUVAR ÇEŞMESİ, -AKŞAM 1918, –

Hadım Hasan Paşa Medresesi Restorasyon Projesi (E.T.:12.11.2022)
Hadım Hasan Paşa Medresesi Restitüsyonu’na İlişkin Değerlendirmeler (E.T.:12.11.2022)